Omgevingspsycholoog

Hoe observeer je gebruikers van een gebouw?

Ontwerpen voor de beleving van de eindgebruiker is belangrijk. Maar hoe doe je dat? Door te observeren krijg je meer inzicht in de beleving van gebruikers.

Ontwerpen voor de beleving van de eindgebruiker is belangrijk. Maar hoe doe je dat? Een manier om meer inzicht te krijgen in de beleving van de eindgebruiker is het observeren van eindgebruikers. Observeren geeft je namelijk inzicht in hoe mensen een gebouw gebruiken en daarmee hoe jij hier in je ontwerp rekening mee kunt houden. Hier de vierde blog in de serie over beleving: observeren, waarom zou je en hoe doe je het?

Ga kijken bij andere gebouwen

Als we een gebouw ontwerpen, dan zijn we meestal niet de eerste die iets dergelijks ontwerpen. Vaak zijn er voorgangers te vinden die iets soortgelijks hebben gemaakt in andere contexten. Ga daar naar toe en observeer en meet hoe mensen het ervaren. Hoe gedragen ze zich? Wat voor emoties tonen ze? En als je ze aanspreekt, wat zeggen ze?

Er zijn een aantal ‘perspectieven’ van waaruit je kunt observeren:

  1. Observeer zelf of laat je collega’s observeren
  2. Maak gebruik van de experts van alledag (in de vorm van gebruikersparticipatie)
  3. Vraag bureaus die gespecialiseerd zijn in observeren om hun analyse

1. Zelf observeren

Door zelf te gaan observeren, kun je inzicht krijgen in hoe mensen zich gedragen in bepaalde omgevingen. Door dit te combineren met je eigen ervaringen, kun je jouw ontwerp verrijken.

Losjes vs. structureel observeren

Observeren kun je heel ‘losjes’ doen in de vorm van rondlopen, waarnemen en ervaren. Je kunt ook op structurele manier aan de gang gaan, waarbij je systematisch data verzameld over hoe meerdere (groepen) mensen zich gedragen. Een bekend voorbeeld van structureel observeren zijn bijvoorbeeld verkeerstellingen.

Structureel observeren geeft zekerheid

Een voordeel van structureel observeren,  ten opzichte van het losjes observeren,  is dat je meer zekerheid krijgt in wat je ziet. Als je alleen losjes gaat observeren, loop je het risico dat jouw waarnemingen worden gekleurd door je overtuigingen. Anders gezegd, je ziet dan wat je wilt zien. Dat is juist wat je wilt voorkomen, omdat het er meestal niet om gaat hoe jij jouw ontwerp ervaart, maar hoe de eindgebruiker dit doet.

Observeren over een langere periode

Bovendien is inherent aan de structurele manier van onderzoeken dat je gedurende langere periode meet (denk aan één of meerdere dagen). Je bent daardoor niet afhankelijk van een te kleine steekproef. Dit geeft je twee voordelen.

Ten eerste bescherm je jezelf tegen toevallige observaties. Als je één keer rondloopt en je ziet dat iemand wordt bestolen, zou je kunnen gaan denken dat dit vaker voorkomt. Dat hoeft helemaal niet. Door langer structureel te observeren, krijg je inzicht in of dit werkelijk een probleem is.

Ten tweede geef je jezelf inzicht in ‘verborgen’ patronen. Dingen die de toevallige voorbijganger waarschijnlijk niet zullen opvallen, bijvoorbeeld dat mensen vaak op een bepaalde plek blijven stilstaan, worden zichtbaar doordat je langere tijd observeert.

Hoe lang je moet observeren en met welke frequentie hangt af van wat je wilt weten en wat je budget is. Er is hier helaas geen gouden regel voor te geven. Als je een concreet vraagstuk hebt, deel het met me. Ik denk graag met je mee.

Losjes observeren kan ook je ontwerp verreiken

Overigens kan ‘losjes’ observeren wel tot een hoop informatie leiden. Ik heb ontwerpers gesproken die omwille van de ervaring in een ziekenhuis of gevangenis zijn blijven slapen. Dit kan tot verrassende inzichten leiden, die je ontwerp kunnen verrijken. Heb je de mogelijkheid om structureel te observeren, maak daar dan gebruik van en combineer je eigen ervaring met de patronen die worden ontdekt door structureel observeren.

Methoden om te observeren

Er zijn tal van methoden om structureel te observeren, hier een aantal voorbeelden (dit onderzoeksproject van o.a. Wies Harmeling geeft ook een paar interessante voorbeelden).

Volg bezoekers

Volg bezoekers van een gebouw en noteer waar ze stil staan. Als je de data van meerdere personen combineert, zal je zien dat er patronen ontstaan. Vervolgens aan jou om te interpreteren of en hoe de fysieke omgeving hier invloed op heeft. De reden dat mensen stil staan, bijvoorbeeld dat mensen de weg proberen te vinden, beïnvloedt weer hoe mensen een gebouw beleving.

Tel het gedrag van mensen

Hoeveel passanten komen er door deze ingang? Hoeveel passanten gaan naar buiten? Op welke parkeerplaats worden de meeste auto’s geparkeerd? Hoeveel mensen maken er precies gebruik van welke zitplekken? Wederom, als je de data hebt van meerdere dagen, ontstaan er patronen. Afhankelijk van de locatie en de functie van de ruimte, geven deze patronen aan of er gemakkelijk een gewenste of een ongewenste beleving ontstaat.

Een drukke ingang leidt snel tot opstoppingen en frustraties. Een ‘succesvol’ plein langs of ‘om’ een doorgaande voetgangersroute is gemakkelijker te realiseren dan bij een rustige route. Het gebruik van zitplekken kan je inzicht geven in de geschiktheid van oriëntatie en de locatie van de zitplekken. Door met deze voorbeelden vooraf rekening te houden in je ontwerp kun je sturen op beleving.

Tel gedragsresidue

Gedragsresidue is dat wat achterblijft als gevolg van gedrag. Bijvoorbeeld afval, slijtage (denk aan olifantenpaadjes) of verplaatst meubilair. Door dit te tellen, krijg je inzicht in hoe mensen werkelijk gebruik maken van een omgeving.

De aanwezigheid van afval kan je informatie geven over het gebrek aan goede voorzieningen of, als deze er wel zijn, hoe gebruikers op deze plek gebruik maken van de omgeving. Olifantenpaadjes zijn goede indicatoren voor hoe mensen zich graag door een omgeving bewegen. Verplaatst meubilair is een aanwijzing dat de ‘standaard’ inrichting de eindgebruiker niet (goed) faciliteert. Wederom heb je hier de kans om patronen te vinden.

Er zijn nog meer vormen van observaties mogelijk. Ik besef me dat ik hier erg kort door de bocht ben met mijn uitleg. Ik zal de komende tijd proberen wat meer van deze methoden uit te leggen en waarom ze nuttig zijn.

Je kunt vervolgens dit soort observaties combineren met interviews over hoe mensen zich werkelijk voelen en wat zij van de omgeving vinden. Dit kan tot verrassende resultaten leiden.

2. Maak gebruik van de experts van dagelijks gebruik

Het is belangrijk om te beseffen dat je ook gebruik kunt maken van de observaties van experts van dagelijks gebruik: de huidige of toekomstige eindgebruikers van je ontwerp. Dit noemen we ook wel gebruikersparticipatie.

Vaak wordt dit middel uitgelegd als manier om draagvlak te creëren, maar het is veel meer dan dat. Door aan de eindgebruiker te vragen zijn huidige en gewenste waarnemingen, gevoelens, gedachten en gedrag (de som hiervan is beleving) te beschrijven, kun je als ontwerper al veel te weten komen over hoe zij een gebouw ervaren en hoe je hier vervolgens op kunt inspelen met je ontwerp.

3. Vraag een externe partij voor een observatie

Er zijn redenen waarom je zelf graag de observatie zou willen uitvoeren. Bijvoorbeeld omdat je hierdoor meer omzet draait, of omdat je graag zelf de interpretatie wilt geven aan wat je ziet. Er zijn ook redenen om een externe partij te vragen.

Onderzoeksbureaus die gespecialiseerd zijn in observaties zijn waarschijnlijk beter en efficiënter in staat om een observatie uit te voeren dan jijzelf. Anders gezegd; uitbesteden laat jou doen waar je goed in bent: ontwerpen.

Bovendien zijn ze vaak ongebonden aan jouw eerdere werk en daardoor zijn ze goed in staat om een onafhankelijk beeld te schetsen. Je zou het ‘objectiever’ kunnen noemen.

Let wel goed op met wat onderzoeksbureaus meten. Net als in iedere bedrijfstak heb je bedrijven die hun ‘ding’ doen omdat ze dat nou eenmaal kunnen. Soms past dit minder goed bij wat jij werkelijk te weten wilt komen over de omgeving. Als je een onderzoeksvraag hebt, denken wij graag met je mee om een oplossing te bedenken.

Wat wil ik observeren?

Om er achter te komen welke methode je wilt gebruiken, moet je natuurlijk eerst weten wat je wilt weten. De tweede manier om meer informatie te krijgen over beleving van jouw ontwerp, literatuuronderzoek, helpt je bij deze vraag.

Ik zal komende donderdag een nieuwe blog posten over literatuuronderzoek.

Opmerking toevoegen

Over de schrijver

Joren van Dijk

Wij helpen jou met het verbeteren van beleving van eindgebruikers. Dit bereiken we door aanpassingen te doen in het ontwerp en de inrichting van de fysieke ruimte. We analyseren jouw omgeving op sterktes en zwaktes, onderzoeken de behoeftes van eindgebruikers en we ontwikkelen interventies om dit te verbeteren.

Geprikkeld? We horen graag van je! Je kunt me bereiken op:

joren@omgevingspsycholoog.nl
070 221 0793
06 4932 6072

Een vraag? Een opmerking?

Uw e-mail adres

Uw bericht

Type deze code over
captcha