Omgevingspsycholoog

Waarom de vliegtuigjes op verkeersborden de goede richting aangeven

Op verkeersborden staat bij luchthavens het vliegtuigje in dezelfde richting als de routeaanwijzing. Dat lijkt logisch, maar waarom eigenlijk?

De borden op de Nederlandse snelwegen en N-wegen zijn als het om het aangeven van de richting gaat meestal vrij duidelijk. Pijlen naar links, rechts en rechtdoor geven aan waar wegen naartoe leiden. Ook in het tijdperk van de TomTom zijn richtingborden onmisbaar, want er rijden nog genoeg bestuurders zonder navigatie rond.

Wie naar een luchthaven zoals Schiphol wil, hoeft slechts de op de borden aangegeven richtingaanduidingen te volgen. En voor de duidelijkheid is de wegbeheerder ook zo vriendelijk er een vliegtuigje bij te plaatsen dat de juiste richting naar het vliegveld aangeeft. Dit vliegtuigje wijst met zijn neus altijd keurig in de richting van de afslag of baan die genomen moet worden. Verrassend genoeg is dat geen vanzelfsprekende zaak. Want in het verleden was dat anders.

Stroop en vliegtuigen

Wat is er aan de hand? In het verleden wezen de vliegtuigjes allemaal rechtdoor, ook als men moest afslaan. Zo’n vliegtuigje lijkt qua vorm veel op een pijl. Hoewel niet iedereen er evenveel last van heeft, kan een verschil in richting tussen vliegtuigje en pijl tot verwarring leiden bij de weggebruikers (Whitaker & Sommer, 1986). Dat is uiteraard onwenselijk, want hoe duidelijker een verkeersbord, hoe beter. En met name bij snelverkeer moet er relatief snel beslist worden welke kant men op wil.

Het verwarringseffect dat optreedt is in de psychologie al lange tijd bekend als ‘ cognitieve interferentie’. Dit houdt in dat het tegelijkertijd waarnemen van tegengestelde of conflicterende informatie leidt tot een vertraging in de reactie. Het effect is vooral bekend geworden door de Amerikaanse psycholoog J.R. Stroop (spreek uit ‘stroep’). Stroop deed uitgebreid onderzoek naar het cognitieve interferentie-effect. Het effect wordt daarom ook wel het Stroop-effect genoemd (Stroop, 1935).

Stroop maakte van het effect gebruik bij het maken van een taak die ook naar hem genoemd werd, de Stroop-taak. De test die in het verlengde daarvan gemaakt is heet de Stroop Kleur-Woord Test. Deze test wordt vandaag de dag nog steeds vaak gebruikt in psychologisch onderzoek. Het is een test die bij veel mensen op de een of andere manier bekend is geworden.

Wat hield de test precies in? Stroop ontdekte dat het benoemen van de inktkleur van woorden veel lastiger werd als die woorden zelf een andere kleurbetekenis hadden. Zo wordt bijvoorbeeld het woord ‘blauw’ met rode inkt gedrukt, en het woord ‘groen’ met gele inkt. Op het moment dat mensen wordt gevraagd de kleur van de inkt te benoemen, leidt de conflicterende woordbetekenis tot verwarring en een tragere reactie.

stroop test
Figuur 1 – voorbeeld van een Stroop test. Benoem van bovenstaande woorden de kleur van het lettertype.

Stroop in soorten en maten

In het spoor van Stroop is er veel vervolgonderzoek gedaan om te bestuderen waardoor het Stroopeffect veroorzaakt werd (MacLeod, 1991). Daarin werden verschillende verklarende theorieën getoetst. Een tot de verbeelding sprekende verklaring was de ‘speed of processing theory’ oftewel de ‘paardenracetheorie’. Deze houdt in dat de informatie die in de hersenen het snelst verwerkt wordt als het ware voordringt op de informatie die trager verwerkt wordt. In het geval van het woord ‘rood’, gedrukt in blauwe inkt, wordt de tekstinformatie het snelst verwerkt doordat we heel geoefende lezers zijn. Vraag je mensen om de kleur blauw van de inkt te benoemen, dan wordt die informatie als het ware in de hersenen ingehaald door de snellere betekenisverwerking van het woord ‘rood’. En daardoor ontstaat een soort kortsluiting.

De bevindingen van Stroop hebben ook tot allerlei varianten van onderzoek geleid. Zo werden diverse kleuren en kleurschakeringen gebruikt, of werden woorden noord, zuid, oost en west in pijlen geplaatst die een andere kant op wezen. De Stroop Kleur-Woord Test werd steeds bekender en begon in de loop van de tijd zelfs op te duiken in bedrukkingen van kleding of textiel. Wie thuis een kleurenprinter heeft, kan makkelijk zelf een kleurwoordtest maken. Een leuk experiment dat nog leuker wordt als de test op zijn kop word gelegd. Bij veel mensen verdwijnt het Stroopeffect dan, doordat we niet gewend zijn woorden op hun kop te lezen. Een uitzondering vormen soms mensen uit het onderwijs, die bij het helpen van leerlingen gewend zijn teksten op hun kop (mee) te lezen.

Figuur 2 - Ook het herkennen van pijlen gaat minder gemakkelijk als deze voorzien zijn van tegenstrijdige woorden.
Figuur 2 – Ook het herkennen van pijlen gaat minder gemakkelijk als deze voorzien zijn van tegenstrijdige woorden.

Terug naar Schiphol

Ergens in de loop van de jaren heeft iemand van het wegbeheer dus kennelijk beseft dat het niet handig is Stroopeffecten in verkeersborden te verwerken. En daarmee verdween het Stroopeffect uit het Nederlandse verkeerslandschap. Jammer zou je kunnen zeggen. En bijzonder. Want zelden zal een nuttige maatregel zo weinig mensen zijn opgevallen. Maar voor wie er plezier in heeft: er zijn waarschijnlijk nog steeds Stroopeffecten in onze dagelijkse omgeving te vinden. Als je er maar oog voor hebt.

verkeersbord vliegtuigje Schiphol

Opmerking toevoegen

Over de schrijver

Guido van der Kroef

Guido van der Kroef is psycholoog, fotograaf en schrijver. Als beeldmaker en psycholoog heeft hij een bijzondere belangstelling voor de wisselwerking tussen mens en omgeving.

Een vraag? Een opmerking?

Uw e-mail adres

Uw bericht

Type deze code over
captcha

Delen met elkaar

Kan de inhoud interessant zijn voor anderen?