Omgevingspsycholoog

Wat zijn de (on)mogelijkheden van omgevingspsychologie?

Door omgevingspsychologie toe te passen, biedt het randvoorwaarden om een gewenst doel te bereiken. Of dit wordt bereikt, is van meer factoren afhankelijk.

Iedere omgeving heeft een doel. Een ziekenhuis is er om mensen beter te maken, een school om kinderen nieuwe dingen te leren en een park is er om mensen te laten ontspannen. Door omgevingspsychologie toe te passen in ontwerpprocessen, wordt de kans op het bereiken van het doel van de ruimte verhoogt.

Of dit doel uiteindelijk bereikt wordt, is afhankelijk van veel meer factoren dan de omgeving alleen. Menselijk gedrag is complex en wordt beïnvloedt door meer dan de fysieke omgeving alleen. Je zou kunnen zeggen dat omgevingspsychologie helpt de randvoorwaarden te creëren om een doel van een ruimte te realiseren.

Het effect van omgevingspsychologie is altijd context afhankelijk

Er is geen simpel antwoord te geven op de vraag ‘wat zijn de (on)mogelijkheden van omgevingspsychologie?’ Dit komt denk ik vooral omdat, als omgevingspsychologie wordt toegepast, dit altijd in een context van andere factoren wordt toegepast (factoren zoals tijd, geschiedenis, cultuur of verschillende persoonlijkheden). Afhankelijk van deze factoren, hebben de toepassingen meer of minder effect.

Alle contexten afgaan is geen reële optie omdat dit er oneindig veel zijn. Ik zal daarom proberen een antwoord te geven op deze vraag door twee uiterste denkbeelden over omgevingspsychologie uiteen te zetten. De twee uitersten zijn ‘de omgeving bepaalt al het gedrag’ en ‘de omgeving heeft geen enkele invloed op het gedrag’.

Hoewel deze ‘uiterste denkbeelden’ over omgevingspsychologie gaan, hebben veel mensen die deze verschillende denkbeelden ‘hanteren’, vaak niet door dat het over omgevingspsychologie gaat.

Laten we beginnen met extreme standpunt ‘de omgeving bepaalt al het gedrag’:

Met het toepassen van omgevingspsychologie kunnen we al het gedrag van mensen sturen

Menselijk gedrag is daarvoor veel te complex en onderhevig aan vele andere invloeden om zo simpel te worden gestuurd. Toch heeft deze gedachte een sterke aantrekkingskracht op mensen.

recensie boek prachtwijken - de mogelijkheden en beperkingen van Nederlandse probleemwijkenEen mooi voorbeeld hiervan is het slopen van ‘probleemwijken’. De impliciete aanname is dat met het slopen en herbouwen van de verloederde wijk , de problemen worden oplost. Zoals van den Brink (2007) in Prachtwijken?! sterk uiteenzet, gaat deze vlieger niet op. Er spelen nog veel meer problemen dan alleen de verloedering van de fysieke omgeving, zoals werkeloosheid, een gebrekkig sociaal netwerk of een gebrek aan culturele ontwikkeling.

Een daaraan gerelateerde misvatting die veel aantrekkingskracht op ons heeft, is dat als we de omgeving maar mooi maken (even los van wie hem dan precies mooi vindt), we alle menselijke problemen oplossen. Ook deze redenatie berust op dezelfde ‘fout’ als die van het voorbeeld van probleemwijken; menselijk gedrag wordt bepaald door veel meer factoren dan alleen de fysieke omgeving.

Bovendien is ‘mooi’ een lastig te definiëren concept, waardoor we ons kunnen afvragen waar we het überhaupt over hebben. Voor meer info over de psychologie van mooi, lees de 3 gouden psychologische regels voor een esthetisch mooi gebouw.

Vergelijkbare voorbeelden van de misvatting dat we met het toepassen van omgevingspsychologie complexe gedragspatronen kunnen beïnvloeden zijn de effecten van kleur, de gulden snede of the broken window theory.

Let wel, ik wil niet zeggen dat we niks kunnen doen met de fysieke omgeving in probleemwijken of dat schoonheid irrelevant is en geen invloed heeft, integendeel. Het is meer dat ik de verwachtingen graag wat wil temperen.

Laten we nu eens kijken wat er wél mogelijk is met omgevingspsychologie door er met het andere extreme standpunt naar te kijken:

De fysieke omgeving heeft geen invloed op hoe mensen zich gedragen

welk bewijs is er voor de effecten van een healing environment?Zo simpel ligt het nou ook weer niet. Er is veel onderzoek dat aantoont dat de fysieke omgeving ons op heel veel verschillende manieren beïnvloedt. Denk aan de effecten die een healing environment op ons kan hebben, hoe rommel en tekenen van kleine criminaliteit ons beïnvloedt, of de verschillende voorbeelden van hoe belangrijk controle over onze fysieke leefomgeving is.

Het gevaar aan deze stelling is dat we deze als vrijbrief kunnen gebruiken om omgevingen te ontwerpen die op geen enkele manier rekening houden met de gebruiker. Het heeft immers toch geen effect. Het vervelende is dat er door bijvoorbeeld een slechte verlichting, akoestiek of inrichting vervolgens problemen ontstaan. Mensen kunnen zich bijvoorbeeld onveiliger voelen, slechter concentreren of houden zich niet aan de regels.

Met de kennis en methoden van omgevingspsychologie, kan de kans op dit soort problemen worden verkleind. Ik wil niet zeggen dat omgevingspsychologie alles kan oplossen, dat zou naïef zijn. Omgevingspsychologie kent immers ook zijn beperkingen (zie hierboven).

Conclusie

Door omgevingspsychologie toe te passen in een ontwerpproces, kan het de randvoorwaarden bieden om een gewenst doel te bereiken (wat gewenst is, hangt natuurlijk af van de wensen van de opdrachtgever en eindgebruikers). Dit wil niet zeggen dat dit doel per definitie zal ontstaan, daarop zijn ook andere factoren van invloed.

Andersom gezegd; het gebrek aan toepassing van omgevingspsychologie kan het bereiken van een gewenst doel hinderen. Dit wil niet zeggen dat het gewenste doel per definitie niet bereikt kan worden, daarop zijn ook andere factoren van invloed, het wordt alleen moeilijker.

Belangrijk om je hierbij te beseffen is dat omgevingspsychologie niet een alomvattend antwoord biedt. Omgevingspsychologie is een wetenschap die, net als iedere andere wetenschap, vragen blijft stellen over hoe mensen door de fysieke omgeving worden beïnvloedt. De antwoorden op deze vragen ontwikkelen zich en ieder jaar krijgen we weer meer inzicht.

Omgevingspsychologie is een extra tool in de gereedschapskist van ontwerpers, beleidsmakers en managers om randvoorwaarden te creëren voor het doel dat zij graag willen bereiken.

Opmerking toevoegen

Over de schrijver

Joren van Dijk

Wij helpen jou met het verbeteren van beleving van eindgebruikers. Dit bereiken we door aanpassingen te doen in het ontwerp en de inrichting van de fysieke ruimte. We analyseren jouw omgeving op sterktes en zwaktes, onderzoeken de behoeftes van eindgebruikers en we ontwikkelen interventies om dit te verbeteren.

Geprikkeld? We horen graag van je! Je kunt me bereiken op:

joren@omgevingspsycholoog.nl
070 221 0793
06 4932 6072

Een vraag? Een opmerking?

Uw e-mail adres

Uw bericht

Type deze code over
captcha